Ana Mª Gonzálezek erasotzaileei seme-alaben zaintza ematea kritikatu du: "Justizia patriarkal baten azken emaitza da"

Gizarte-langileak gurasoen alienazioaren sindrome faltsuaren erabilera gaitzesten du, eta ebidentzia zientifikoan oinarritutako haurren babesa bermatzeko beharra azpimarratzen du

Bere ibilbidean zehar, Ana María Gonzálezek gizarte-langile gisa, Genero eta Garapenean eta Genero Indarkerian espezialista gisa, eta emakumeen eta haurren eskubideen defentsan jardun du. Gaur egun, Indarkeria Bikarioari eta Genero Indarkeria Instituzionalari buruzko Estatu Mailako Topaketen zuzendaria da, eta Mujeres Libres, Mujeres en Paz elkarteko presidentea. Joan den uztailaren 10ean, EHUren «Emakumeentzako eta haur eta nerabeentzako osasuna eta justizia familia-auzitegietan: sistema seguruagoak, babes-politikak eta giza osasuna» Uda Ikastaroan hizlari gisa parte hartu zuen; bertan, Espainiako epaitegietako genero-indarkeria instituzionala eta indarkeria bikarioa landu zituen.

Uda Ikastaroetan parte hartu zuela baliatuz, UIKk elkarrizketa egin zion. Bertan, erakundeetan oraindik ere ageri diren jarrera patriarkalez hitz egiten du, eta biktimei babesa bermatzeko osasun-sistemak duen garrantzia azpimarratzen du.

Zer da gurasoen alienazioa, eta nola ikusezin bihurtzen du genero-indarkeria / indarkeria bikarioa?

Gurasoen Alienazioaren Sindromea, GAS, Richard Garner sasipsikologoak —bere burua pederastatzat aitortutakoak— asmatu zuen konstruktu bat da; hark lortu zuen eredu osoan eta, haren arabera, emakumeen jokabidea zer den ulertzeko moduan eragitea.

Haurren sexu-abusuen testuinguruetan, amek aiten aurkako salaketa jartzen dutenean, Gurasoen Alienazioaren Sindromeak dio amek istorioak asmatzen dituztela eta haurrak hertsatzen dituztela, eta sindrome bat eragiten dietela; horren ondorioz, haurrek aitekiko, hau da, abusatzaileekiko, ezinikusia sentitzen omen dute. Horrela, emakume batek abusuak salatzen dituenean, bere aurkakoak zein seme-alaben aurkakoak izan, epaileek interpreta dezakete emakumeak «manipulatzaileak eta gezurtiak» direla eta haien asmoa ez dela seme-alabak babestea, aitarengandik bereiztea baizik.

Gurasoen Alienazioaren Sindromea sindrome faltsua da, ez baita zientifikoki aitortutako kontzeptua eta emakumeei buruzko ikuspegi patriarkal batean oinarritzen baita. Diskurtso mota horiek indarkeria-egoerak salatzen dituzten amei egozten diete erantzukizuna, eta haien lekukotasunak zalantzan jartzen dituzte.

Nola eragiten du haren erabilerak prozesu judizialetan, eta zein da egungo egoera Espainiako epaitegietan?

Errealitateak erakusten digu seme-alaben aurkako abusuak salatzen dituzten emakumeen % 89 seme-alabarik gabe geratzen direla, haien zaintzarik gabe, eta batzuetan baita guraso-ahalik gabe ere. Horren adibide da egin genuen «Mamá está castigada» kanpaina.

"Ezin dugu ebazpen judizial baten zain egon
osasun- eta psikologia-arreta eskaintzeko"

Emakume batek abusu-susmo bat salatzen duenean, gutxitan egiten du berehala. Lehenik, hain larria den zerbait gertatzen ari dela onartu behar du. Haurrek zantzuak erakusten dituztenean edo gertatutakoa kontatzen dutenean, amek pediatrarengana jotzen dute eta, susmoa baieztatzen bada, lehenik sentitzen dutena izugarrizko ikara da, bikotekide ohiak edo bikotekideak seme-alabei abusuak egin diezazkiekeela ohartzean. Izugarria da era askotara laguntza eskatzen duten haurrei ez entzutea. Ez dira kontuan hartzen objektibotasunez egindako bideoak, haurren sexu-abusuetan adituak diren psikologo klinikoen txostenak, ezta sexu-indarkeriak eragindako ubeldurak dokumentatzen dituzten larrialdietako txostenak ere.

Hori da gure herrialdeko epaitegi askotan oraindik ere dagoen errealitatea. Gehien-gehienek genero-estereotipoen arabera jarduten jarraitzen dute: emakumeen hitza zalantzan jartzen da oraindik, eta adingabeak amek baldintzatzen dituztela uste da. Horregatik azpimarratzen dugu zientziara eta osasunera jo behar dela. Justiziak ikertzen duen bitartean, biktimek berehalako arreta behar dute. Ezin dugu ebazpen judizial baten zain egon haur eta emakume horiei osasun- eta psikologia-arreta eskaintzeko. Hala ere, Espainiako sistema judizialaren zati batean oraindik ere badago sistema patriarkal baten egiturei lotutako ikuspegi misogino bat.

Nola da posible indarkeria-zantzu argiak dituen haur bat —adibidez, ustezko erasotzailea ikustean pixa gainean egiten duena— ustez kalte egin dion pertsonarekin harremana izatera behartzea? Erabaki horiek eragin izugarria dute biktimen osasun mentalean, eta hondamen psikikoa eragiten dute; haren ondorioak luzaroan ordainduko ditugu.

Erasotzaileen % 78k zaintza lortzen zuten?

Bai. Justizia patriarkal baten emaitza da hori. Genero-ikuspegirik eta haurren ikuspegirik gabeko justizia baten emaitza. Badakizu haur bat edo haren ama eskubideen titularrak direla, ulertzen duzu lehentasuna babesa dela. Eta egoera hori berresten duten txosten medikoak badaude, lehenengo gauza neurriak hartzea da.

Hala ere, botere judizialean, «pater familias» figurak pisu handia du. Genero-alborapenak eta estereotipoak existitzen dira. Gizonek, tratu txarrak ematen dituztenean ere, beren rola mantentzeko eta aita gisa jarduteko lehentasunezko eskubidea dutelako ideia oso presente dago oraindik gizartean.

Gizon edo emakume gisa eraikitzera eramaten zaituen sozializazio bereizgarriaren prozesuaren parte da hori, genero-agindu eta -estereotipo jakin batzuekin. Ez du zentzurik haurrek, LOPIVI bezalako lege aurreratu bat izan arren, oraindik ere eskubideen titular eta subjektu ez izateak.

Zer dakar osasun-sistema ardatz nagusi gisa kokatzeak, zer ondorio ditu biktimentzat, eta zer esan nahi du osasuna justiziaren ardatz gisa ulertzeak?

Proposamen berri honek osasuna lehentasuna izatea planteatzen du, eta sistema hobetu eta bertan inbertitzea, generoaren, eskubideen eta haurren ikuspegiek osasun-jardun osoa zeharka dezaten, betiere osasunaren ikuspegi biopsikosozialetik. Horrek aukera emango luke nazioarteko agindu bat eta gure Europako konstituzioena ere betetzeko: aitortzea haurrek eta, halaber, genero-indarkeriaren, indarkeria bikarioaren, instituzionalaren edo bien biktima diren haien amek babeserako eskubidea dutela. Espainian, 1.600.000 haur inguru bizi dira indarkeria-testuinguruetan, eta ez zaie osasun-arretarik ematen. Lehentasuna osasun-arreta izan behar da, eskubide bat delako eta daukagun sistemarik sendoena delako.

Guk nahi dugun eredua sintomari erantzuten dion eta koordinaziorik gabeko egiturak mantentzen dituen sistema batetik osasunak benetan babes-sistema gidatuko duen eredu batera igarotzea da. Jakina, justiziak pisu handia du, baina biktimen giza eskubideak errespetatuko dituen eredu baten alde eragiten jarraitzen dugun bitartean, biktimei arreta eman behar diegu.

Osasun-arreta ematea biktimak babesteko lehen ekintza da, eta bizitzak izateko duten eskubidea gauzatzeko aukera ematen die; ez indarkeriarik gabeko bizitzak, justizia-sistemak bermatu beharko lituzkeen bezala, baina gutxienez bizigarriak diren bizitzak.

Badago oso elementu garrantzitsu bat: osasunari arreta ematen badiogu eta osasunak berariazko pisua izatea lortzen badugu, justiziak osasunak eskain dezakeen guztian oinarritu ahal izateko, funtsezko tresna bat izango dugu. Zientziak eta psikologo klinikoen zein pediatren adierazleek aukera ematen digute jakiteko zer gertatzen den haur batek indarkeria edo abusuak jasaten dituenean, eta horrek haren garapenean dituen ondorioak ikusteko. Aprobetxa dezagun hori, eskubide bat delako eta giza eskubideekin bat datorren justizia leheneratzaileago eta orekatuago bat erraztu dezakeelako.

Indarkeria instituzionalaren adibideak dira?

Indarkeria instituzionala sistema desberdinetako edozein eragile instituzionalek, ekintzaz edo omisioz, eragin dezakeena da: gizarte-zerbitzuek, talde psikosozialek, osasun-zerbitzuek, botere judizialak, fiskaltzak… Kaltea eta, gainera, kalte itzulezina eragiten duen edozein jarduketa edo jarduketarik eza baliagarria da indarkeria instituzional horren neurria ikusteko. Indarkeria instituzionala izan daiteke zuri ez entzutea edo ama batek gertatzen ari dena agerian uzteko aurkezten dituen txosten medikoak kontuan ez hartzea. Biktimari ez entzutea indarkeria instituzionala da.

Indarkeria instituzionala agertzen da, adingabearen interes gorena argudiatuta, ezinbesteko lotura afektiboak haustean nahitaezko banantzea eta kalte itzulezina eragiten dituzten erabakiak hartzen direnean; horrek botere judizialean egon daitezkeen genero-alborapenak agerian uzten ditu.

Nola konpon daiteke hori profesional judizialei dagokienez?

Prestakuntza handia eta eskakizun handia. Aurrera egin behar dugu indarkeria instituzionaleko ekintza bat egiten duen edozein profesionalek erantzukizuna ere bere gain hartuko duen sistemetarantz; osasun-profesional batek zabarkeria bat egiten duenean zigor-epaia jasotzen duen bezala. Horretarako, prestakuntza sistematikoa eta etengabea behar da, egunerokoan lagunduko dizuten eta genero-ikuspegia txertatzen lagunduko dizuten erreferenteekin.

Hala ere, prestakuntza ez da nahikoa. Legea urratzen bada edo biktimentzat ondorio itzulezinak dituen ekintza bat egiten bada, erantzun bat egon behar da. Nire ustez, egokiena litzateke ekintza horiek egiten dituena 20 urtez lanbidetik aldendu ahal izatea. Horrek ekarriko luke lanera joatean zure erantzukizuna eta erabakien ondorioak gogoan izatea.

Baina, egia esan, ezin ditugu profesionalak bakarrik seinalatu; haiek barne hartzen dituen sistema ere seinalatu behar dugu. Ekintza horiek egiten dituztenen erantzukizunari zein ekintza horiek baimentzen eta zuzentzen ez dituen sistemaren erantzukizunari heldu behar zaie. Sistemek ez dute aurrera egiten, eta dugun sentsazioa da lege-aurrerapenak «urrezko gozoki» bat direla feministak eta politika publikoak isilik egon daitezen, sistemak modu berean funtzionatzen jarraitzen duen bitartean.

Orduan, kontua ez da soilik legeak egitea, baizik eta ondoren lege horiek aplikatuko direla bermatzea ere?

Aplikatu, zigortu eta erreparatu. Azken horretan huts egiten da askotan. Osasunaren esparrutik, gizarte-langile gisa, prebenitu, artatu, esku hartu eta nire lankideekin koordinatu behar dut. Sistemak eta Estatuak erreparatzeko prest egon behar dute. Egoera edozein dela ere, biktimak erraztasunak izan behar ditu biktima dela frogatzeko eta, profesionalen batek zabarkeria bat egiten badu, horrek ondorioak izan ditzan.