Koldo Telleria: Erabilera-lagapeneko etxebizitza-kooperatibak herri txikietan

Etxebizitza bizitoki gisa ulertzearen garrantzia eta eredu kooperatiboaren onurak aztertzen ditu arkitektoak.

Koldo Telleria (Segura, 1972) Arkitekturan lizentziatua eta Hirigintzan diplomatua da, eta Antropologiako master bat dauka. Joan den irailaren 2an, Miramarren antolatutako "Etxebizitza eta herri txikiak: erronkak, politikak eta esperientzia berritzaileak" ikastaroan hartu zuen parte, EHUko Uda Ikastaroen baitan.

Telleriak "Erabilera-lagapeneko etxebizitza-kooperatibak herri txikietan" hitzaldia eskaini zuen, herri txikietako etxebizitzaren arazoari buruz hitz egiteko eta horri aurre egiteko eredu alternatibo bat aurkezteko. UIKri eskainitako elkarrizketa honetan, erabilera-lagapeneko etxebizitza-kooperatiben ereduan sakontzen du.

Etxebizitzaren arazoa berdina da herrietan eta hirietan?

Etxebizitzaren arazoa etxebizitzaren arazoa baino zerbait gehiago da: bizitoki baten arazoa da, normalean etxebizitzara mugatzen dugun arren. Ulertu behar dugu etxe-ingurua edo giza habitata dagoela krisian.

Hirietan, etxebizitzak kapital-metaketa handiagoarekin du lotura. Diru gehiago eskatzen da etxebizitza batengatik. Herri txikietan, aldiz, beste mota bateko prezioak edo zailtasunak daude. Nik krisian etxebizitza bera baino gehiago jarriko nuke: bizi-habitata.

"Etxebizitza" gainditu beharreko terminologia da: etxebizitza soilik aztertzen badugu, beti egongo dira jabetza, dirua eta egoera pribatu baten ikuspegia. Horrek desberdintasunak eragiten ditu herrien eta hirien artean.

Giza habitat horiek herri txikietan izaten ari diren galera hirietan ere nabarmendu da. Herri txikietatik hirietarako mugimendua gertatzen ari den heinean, jende asko ari da kontrako mugimendua egiten. Eta herri txikietako etxebizitzen edo bizitokien egoera zaurgarriagoa izan daiteke.

Nola eragiten dio biztanleria faltak etxebizitzen kudeaketari herrietan? Nolako erantzunak sor daitezke?

Erronka etxebizitza bizitoki gisa ulertzean datza. Horrela, bizi garen tokia gune pribatu bat izatetik gune publiko bat izatera pasatzen da, harreman-gune eta sare gisa ulertuta. Horrek bizitokietan ekipamenduak eta zerbitzuak edukitzea eskatzen du.

Herri txikietan gertatzen ari dena da biztanle-galerarekin batera zerbitzu-galera ere badatorrela. Baina, era berean, gizartea antolatzen ari da behar dituen zerbitzuak, egoera askotan, modu kooperatibo eta kolaboratiboan lortzeko.

Merkatuak ematen ez dituen baliabide horiek herri txikietan gizarte antolatu batek sortu beharko ditu, bertakotasunari eusteko eta bertako biztanleek han jarraitu ahal izateko, lurrari, bertako baliabide naturalei eta betiko harreman tradizionalei lotuta.

«Merkatuak ematen ez dituen baliabideak
gizarte antolatu batek sortu beharko ditu»

Nola funtzionatzen du etxebizitza-kooperatiba batek?

Erabilera-lagapeneko etxebizitza-kooperatibaz ari garenean, komunitate batez eta giza talde baten elkarbizitzaz eta bizitokiaz hitz egiten ari gara. Bizitokia ez da etxebizitza pribatu gisa ulertzen. Zati pribatu bat dago, bizitza pribatua egiteko, baina eraikin berean parte kolektiboak edo pertsona guztiek erabiliko dituzten espazioak ere badaude; hala nola sukalde handiak, lan egiteko guneak edo garbigailuentzako gelak.

Halaber, auzoari edo herriari eskainiko zaizkion zerbitzu publikoetara bideratutako tokiak edo dendak egon daitezke.

Betiere, pertsona-kolektibo bat elkartzen da, eta elkarrekin bizitzeko proiektu edo ideia komun bat du. Kooperatibak ez dira etxebizitza pribatuak.

Nola integratzen da etxebizitza-kooperatiba bat, epealdiari eta errotzeari dagokienez, herri txiki batean?

Euskal Herrian tradizionalki garatu diren etxebizitza-kooperatibetan, etxebizitzak modu kooperatiboan eraikitzen dira, baina, ondoren, etxebizitza bakoitza banatu egiten da eta jabetza pribatu bihurtzen da.

Erabilera-lagapeneko etxebizitza-kooperatibetan, ordea, eraikinaren jabetza kooperatibarena da osorik. Kooperatibako kideek ez dute etxebizitza baten jabetza izango; hasierako diru-ekarpen bat egiten dute, askotan eraikinaren kostuaren % 20 ingurukoa. Horren truke, bizitoki bat erabiltzeko eskubidea lortzen dute, espazio pribatu batekin eta espazio komun ugari partekatuta.

«Kooperatibek etxebizitza espekulaziotik kanpo uzten laguntzen dute.
Izan ere, etxebizitza bizitoki gisa ulertzen da»

Gainera, hilero kanon bat ordaintzen dute. Kanon hori, askotan, eraikinaren hipoteka ordaintzeko eta mantentze-lanak finantzatzeko erabiltzen da. Hala ere, etxebizitza ez da inoiz jabetza pribatu bihurtzen: bizilagunak kooperatibaren parte dira, eta eraikinaren funtzionamenduan aktiboki parte hartzen dute, bai diseinuan, bai mantentze-lanetan, bai araudia zehaztean, baita espazio komunetako harremanak nola antolatuko diren erabakitzean ere.

Egunen batean norbaitek eraikina uzten badu, ez du etxebizitza salduko. Hasieran egindako diru-ekarpena berreskuratuko du, baina hilero ordaindutako kanona ez, ez baita alokairu arrunt bat. Ondoren, kooperatibak berak erabakiko du nor sartuko den etxebizitza horretan, bere araudiaren arabera.

Beraz, erabilera-lagapeneko etxebizitza-kooperatibek jendea tokian errotzen eta, aldi berean, etxebizitza espekulaziotik kanpo uzten laguntzen dute. Izan ere, etxebizitza bizitoki gisa ulertzen da eta modu kooperatiboan antolatzen da.

Kooperatiba hauen kudeaketa pribatua da ala erakundeek kudeatzen dute?

Egoera desberdinak daude, eta hori aztertzen ari gara. Lurralde bakoitzean eredu desberdinak daude. Garapen handiena izan duten tokietan, adibidez, kooperatiba handiak daude, ehunka eraikin kudeatzen dituztenak erabilera-lagapeneko ereduaren bidez. Kasu horietan, eraikin guztien jabea kooperatiba handia da, eta eraikin bakoitzean bizilagunen elkarteak sortzen dira eguneroko kudeaketa eta bizikidetza antolatzeko.

Euskadiren kasuan, mugimendu hori oraindik garapen-fasean dago, eta orain arte sortu diren kooperatibak pribatuak izan dira. Talde batek bat egiten du, lur bat erosten du eta lur horretan etxebizitza kooperatiboa eraikitzen du.

Hala ere, administrazioa ere bultzatzen ari da eredu hau. Eusko Jaurlaritzak, esaterako, erabilera-lagapeneko 109 etxebizitzako kooperatiba bat sustatu du Donostiako Txomin Enean.

Udalen zeregina garrantzitsua da ildo honetan?

Udalen aldetik, Euskal Herrian oraindik ez dago garapen handirik, eredu nahiko berria delako. Katalunian, Suitzan eta Europako beste herrialde batzuetan, berriz, inplikazio handiagoa dago, bai araudiaren aldetik, bai dirulaguntzen aldetik.

Euskal Herriaren kasuan, esango nuke eredua oraindik ez dela oso ezaguna, eta zailtasunak daudela hura ulertu eta garatzeko. Legeak eta dirulaguntzak egokitze-prozesuan daude, gero eta gehiago ulertzen baita erabilera-lagapeneko etxebizitzen ereduak etxebizitza-arazoaren konponbidean lagun dezakeela.

Hala ere, oraindik bidea egin behar da: eredua egokitu, hobeto ulertu, ezagutarazi eta haren inguruan dauden beldur asko gainditu.

Ba al dago horrelako eredurik aplikatzen duen herririk Euskal Herrian?

Gaur egun, erabilera-lagapeneko etxebizitza-kooperatibak martxan daude Euskal Herrian, baina oraindik oso gutxi dira. Guztira, lau inguru daude landa-eremuan: hiru Bizkaian eta bat Araban. Gipuzkoan ez dago landa-eremuko horrelako esperientziarik.

Gipuzkoako kasu aipagarriena Donostiako Txomin Eneakoa da: administrazioak sustatutako erabilera-lagapeneko 109 etxebizitzako kooperatiba.

Nolako emaitzak izan dituzte orain arte?

Orain arte, landa-eremuko kooperatibek bide nahiko neketsua egin behar izan dute. Oztopo askori aurre egin diete, neurri handi batean aitzindariak izan direlako. Lehenengo esperientziak izateak esan nahi izan du ate asko beraiek ireki behar izan dituztela, eta gaur egun ere arazoak dituzte, batez ere legeekin, baimenekin eta administrazio-prozedurekin lotutakoak.

Hala ere, emaitza interesgarriak lortu dituzte. Kasu askotan, baserriak eraberritu dituzte, eta eraikinak berritzeaz gain, haiei lotutako lurra ere biziberritu dute. Horrela, landa-inguruan txertatu dira, tokiko jarduera indartuz, eraikitako ondarea berreskuratuz eta lurraldearen zaintzan parte hartuz.

Gainera, basoak, baratzeak eta inguruko lurrak kudeatzen jarraitzen dute, baserri tradizionalaren logikari eutsiz, baina egungo beharretara egokitutako alternatiba kooperatibo gisa.