Carlos de Hita: "Naturan ahotsak falta direnean, isiltasuna krisiaren kontakizun bihurtzen da"

Soinu-paisaien arloan aditua, komunikatzailea eta idazlea den Carlos de Hitak entzumenaren bidez natura ezagutzera gonbidatzen gaitu. Ihobe eta APIAren eskutik, Uda Ikastaroen baitan, 2026ko Ingurumen Komunikazio Eskolaren esparruan, biodibertsitateak eta haren galerak zer soinu duten, klima-aldaketak zer aztarna akustiko uzten dituen eta herritar kritikoagoak eta kontzienteagoak izateko arreta handiz entzuteko gaitasuna berreskuratzeak zer garrantzi duen hausnartu du.

Soinu-paisaia inguratzen gaituzten soinuen multzoa baino askoz gehiago da: natura eta haren eraldaketak ezagutzeko eta interpretatzeko modu bat da. Hegaztien kantuek, intsektuen soinuek edota zenbait ahotsen gabeziak ekosistemen egoeraren eta jasaten ari diren aldaketen berri ematen digute.

Carlos de Hita komunikatzaileak, idazleak eta Cadena SER irratiko kolaboratzaileak bere ibilbidearen zati handi bat eman du naturaren soinuak entzuten, grabatzen eta interpretatzen. Irailaren 10ean, Ihoberen eta APIAren eskutik Ikastaroen baitan antolatutako 2026ko Ingurumen Komunikazio Eskolan Klima-narratibak: ekintzarako kontakizunak ikastaroan parte hartu zuen, ​​​​"Naturaren soinuak" inspirazio-saioarekin.

Berarekin hitz egin dugu entzutearen balioaz, fauna basatiaren soinuak grabatzeko zailtasunez, berotze globalak gure soinu-paisaietan eragiten dituen aldaketez eta teknologia berrien eginkizunaz. Haren hausnarketak funtsezko ideia bat azpimarratzen du: natura babesteko, lehenik eta behin, hura ezagutzen eta entzuten ikasi behar dugu.

Zein dira natura entzuten ikasteko ezinbesteko hiru elementuak?

Lehenengoa pazientzia da. Natura entzuteak landan lasai eta presarik gabe ibiltzea eskatzen du. Belarriak erne ibiltzeak poliki joatea esan nahi du. Leku batera iristen zarenean, itxaron egin behar duzu animaliak eta ingurunea lasaitu arte, berriro ere ohiko moduan entzuten hasi daitezen.

Bigarrena entzuten dugunaren bidez ikusten ez ditugun istorioekin konektatzeko gaitasuna da. Soinu-paisaia entzuteak ariketa intelektual bat eskatzen du: ez da soilik soinuak entzutea, baizik eta paisaia horretan dauden hizkuntza eta ahotsen aniztasuna ulertzea. Gainera, ahots horiek ez daude nahitaez entzuten ari denari zuzenduta. Animaliak elkarren artean komunikatzen dira, ez zaizkie pertsonei zuzentzen. Horregatik, gertatzen ari dena interpretatzeko eta ondorioztatzeko gaitasuna garatu behar dugu.

Eta hirugarrena nolabaiteko exijentzia da. Oso mundu zaratatsuan bizi gara, makineriaz, hegazkinez eta era guztietako soinu artifizialez inguratuta. Lekuen kalitate akustikoarekin zorrotzak izan behar dugu, paisaiaren ikusizko kalitatearekin edo airearen eta uraren kutsadurarekin garen bezalaxe. Soinu-paisaiaren kalitate ona ere eskatzen ikasi behar dugu.

Nola egiten da naturan grabazio-saio bat? Ba al dago lanerako errutina edo metodo jakinik?

Ez dago errutina bakar bat, egoera, grabazio eta agertoki bakoitzak jarrera eta hurbiltzeko modu desberdinak eskatzen baititu.

Inguruneen, paisaia irekien edo urruneko basoen soinuak grabatu nahi badituzu, ondo kokatutako leku bat aurkitu behar duzu, grabazioa oztopa dezaketen zaratetatik libre dagoena. Handik, soinu-panoramika graba dezakezu, paisaia baten ezaugarri den hondoko soinu hori.

Aldiz, animalia jakin baten soinua bilatzen duzunean, hurbiltzeko eta ezkutatzeko hainbat taktika erabili behar dituzu. Baina esperientziak erakutsi dit ezen, espezie oso jakin batzuen kasuan izan ezik, ezusteko handienak ustekabean iristen direla. Animalia baten bila atera zaitezke eta ez aurkitu, baina haren ordez oilagorrak, orkatzak edo galeperrak ager daitezke.

Horregatik, uste dut grabatzera ateratzean jarrerarik egokiena helburuak izatea dela, baina betiere belarriak erne eta mikrofonoak prest edukita, ustekabean ager daitekeen edozer jasotzeko.

Gaua al da natura entzuteko eta grabatzeko unerik onena? Bizi izan al duzu esperientzia bereziki harrigarririk grabazio horietan?

Ez dago une hoberik edo okerragorik. Eguneko ordu bakoitzak, urteko urtaro bakoitzak eta leku bakoitzak bere biofonia du, bere soinu-banda propioa.

Beroaren soinua bilatzen baduzu, egun beroetan atera beharko duzu, intsektuak aktibo daudenean eta giro lehorrean dena karraskaka ari dela dirudienean. Ingurune sakon eta isil bat grabatu nahi baduzu, ziurrenik gauez bilatu beharko duzu. Interesgarriena soinu horiek guztiak aurkitzea da.

Hala ere, gauak badu zerbait berezia. Ikusmena baliagarria izateari uzten dionean, entzumenak dena kontatzen du. Gainera, fenomeno akustiko liluragarri bat gertatzen da: gaueko giro heze, fresko eta isilean, frekuentzia altuko soinuak urrunago hedatzen dira. Horrela, asko erakartzen nauen paradoxa bat sortzen da: iluntasunean, soinuak distira egiten du.

Esperientziarik harrigarrienei dagokienez, ia beti zuregandik oso gertu igarotzen diren animaliekin dute zerikusia. Azeri bat, otso bat, katamotz bat edo kostaldeko foka bat izan daiteke. Zu lasai zaude han, eta haiek, ordurako ikusi, usaindu edo mila modutara hauteman zaituzten arren, ez dizute jaramonik egiten eta zure ondotik igarotzen dira.

Ez ikusiarena egiten dizutela sentitzea umiliagarria iruditu daiteke, baina, egiaz, naturalista batek izan dezakeen pozik handienetako bat da: animaliak ez zaituela mehatxutzat hartzen ohartzea.

Orain udazkenean gaudela, nola aldatzen da naturaren soinu-paisaia urtaro hau iristean?

Udazkena trantsizio-urtaroa da. Udaberritik eta udatik gatoz, animaliek jarduera akustiko handiagoa duten garaietatik, batez ere ugalketaren ondorioz, eta neguko atsedenaldietarantz goaz, landa askoz isilago bihurtzen den garaira.

Udazkenaren ezaugarri nagusia isilune luzeak bat-bateko zarata handiek etetea da. Landa isil baten erdian, bat-batean mila kurrilo ager daitezke, edo oreinak araldian sartu eta marruka has daitezke.

Baina, oro har, landa askoz isilago dago. Gure munduko eskualde honetan, eremu epeletan, udaberria da, zalantzarik gabe, soinurik gehien duen urtaroa. Orduan, animalia asko araldian egoten dira, eta soinua erabiltzen dute lurraldeak markatzeko, bikotekideak erakartzeko edo komunikatzeko.

Hori guztia, noski, intsektuen, kilkerren eta matxinsaltoen baimenarekin, hilabete beroetan soinu-paisaiaren funtsezko osagai baitira.

Zure ibilbidean zehar, zein izan da grabatzeko soinurik zailena?

Grabazio baten zailtasuna, funtsean, bi faktoreren araberakoa da: animaliaren portaera eta espezie horretako aleen ugaritasuna.

Badira oso iheskorrak edo isilak diren espezieak, otsoa esaterako. Animalia horrek badaki uluka hasten bada bere presentzia agerian utz dezakeela eta jazarria izateko arriskua duela. Non bizi den gutxi gorabehera jakin arren, oso zaila da uluka hastea erabakitzen duen unean leku zehatzean egotea.

Beste zailtasun handia aleen urritasuna da. Nire ibilbidean, kasurik zailena iberiar katamotzarena izan da. Negu askotan ateratzen nintzen haren soinua grabatzen saiatzera. Katamotza abendua eta urtarrila bitartean sartzen da araldian, gau hotzetan, eta orduan bilatzen nituen haren ahots-hotsak.

Askotan joaten nintzen katamotzak zeuden lekuetara, baina ez nuen haien soinurik grabatzea lortzen, hain gutxi baitziren, ezen ez baitzuten soinurik egiten. Zorionez, espeziea berreskuratzeko programei esker, populazioa handitzen joan da, eta orain ez da hain zaila haien soinuak grabatzea.

Eta horri guztiari beste zailtasun bat gehitu behar zaio: grabatzen ari zaren bitartean gainetik hegazkinik ez pasatzea edo motozerra batekin norbait ez agertzea, dena zarataz betez.

Normalean, klima-krisia irudien bidez komunikatzen da. Baina entzun al dezakegu klima-aldaketa? Zer soinuk ohartarazten gaituzte haren ondorioez?

Bai, klima-aldaketak badu soinua. Soinu-paisaia naturak bere ahotsez kontatzen duen kontakizuna da.

Ahots ugari eta aniztasun akustiko handia duen paisaia biodibertsitate handiko paisaia da. Arrazoi beragatik, ahots horiek desagertzen direnean, isiltasuna kontakizun bihurtzen da: krisiaren kontakizun. Eta isiltasun horri zarata gehitzen badiogu, Lurrean gertatzen ari denaren irudikapen oso argia dugu.

Hala ere, ingurumen-krisi desberdinak bereizi behar dira. Kutsadura akustikoa, nekazaritza intentsiboak eragindako lurzoruaren higadura edo pestiziden erabilera ez dira fenomeno hertsiki klimatikoak. Naturari eragiten dioten arazoak dira, eta zarataren bidez edo ahots jakin batzuen desagerpenaren bidez ere agertzen dira.

Krisi horiek guztiek batera eragiten dute, eta klima-berotzearen krisi global handiak areagotu egiten ditu.

Zehazki, klima-aldaketa bi modutan ari da gure soinu-paisaiak eraldatzen. Bata ahots berriak agertzea da. Espainian Afrika iparraldetik datozen hegaztiak agertzen ari dira, hala nola Afrikako hegazti ehuleak edo bulbulak. Iberiar penintsularen hegoaldetik sartzen dira, eta tenperaturak igo ahala lurralde berriak hartzen ari dira. Soinu-paisaiak, nolabait, iparralderantz mugitzen ari dira.

Beste eraldaketa bat bertako espezieak lehen agertzen ez ziren lekuetan agertzen hasten direnean gertatzen da. Horixe da txitxarren kasua: haien soinua lehen kantatzen ez zuten mendiko baso hotzetan entzuten hasi da.

Niretzat, horiek dira klima-aldaketaren bi soinu adierazgarrienetakoak: Afrikatik iristen diren hegaztien kantua eta lehen entzuten ez ziren lekuetan entzuten hasi diren txitxarren soinua.

Adimen artifiziala soinuaren arloa ere eraldatzen ari da. Zer aukera eta arrisku dakartza natura entzuten eta interpretatzen aritzen direnentzat?

Soinuz inguratuta bizi gara, baina ikus-entzunezkoen eta komunikazioaren munduan soinu-paisaiak bigarren mailako eginkizuna izan du tradizionalki, ia betegarri hutsa izan da hitzaren eta musikaren aldean.

Azkenaldian, adimen artifiziala sakon ari da eraldatzen audioa grabatzeko, aztertzeko eta interpretatzeko teknikak. Eta uste dut, oraingoz, tresna izugarri eraginkorra eta erabilgarria dela.

Gaur egun, hegaztien kantua grabazio baten bidez identifikatzeko gai diren aplikazioak daramatzagu telefonoan. Horretan aritzen garenontzat, luzaroan ametsa zirudien zerbait da. Entzuten ari zarena bulbul bat edo beste edozein espezie den berehala identifikatu ahal izatea laguntza izugarria da.

Baina badu beste alde bat ere. Makina batek erantzuna zuzenean ematen dizunean, hura ezagutzen ikasteko ahalegina egiteari uzten diozu. Telefonoa poltsikoan dudala, aditu baten pareko ezagutzak izan ditzaket eskura, aplikazioak informazioa ematen didalako. Baina horrek ez du esan nahi nik ikasi dudanik.

Ni beste belaunaldi batekoa naiz, eta oso argi daukat: natura behatzea esperientzia bat da; telefono mugikorraren bidez espezie bat identifikatzea, berriz, datu bat lortzea. Eta nik esperientziak nahiago ditut.

Natura arretaz entzuteak lagundu al dezake klima-krisiari eta biodibertsitatearen galerari aurre egiten?

Niretzat, arretaz entzutea herritar kritikoak hezteko modu bat da.

Pandemiaren ondoriozko konfinamenduaren hilabeteetan oso gauza adierazgarria gertatu zen. Ohiko zarataren zati handi bat desagertu zenean, pertsona askok etxeetako leihoak irekitzen zituzten hirietan, eta naturaren soinuak aurkitzen zituzten. Natura hirira itzuli zela esaten zuten.

Baina ez zen itzuli. Beti egon zen han. Gertatzen zena zen inork ez zuela entzuten.

Jendeari gustatu zitzaion eguneroko zaratatik harago soinu-mundu oso bat zegoela aurkitzea. Uste dut gutako askok orduan pentsatu genuela esperientzia hartatik ikuspegi kritikoagoarekin eta gure ingurunearen garrantziaz kontzientzia handiagoarekin aterako ginela. Ez nago ziur hala gertatu denik.

Hala ere, oraindik ere uste dut natura ezagutzea, entzumenaren, ikusmenaren, usainen edo koloreen bidez, kontzientzia kritiko hori garatzeko modu bat dela.

Entzuteak daukaguna ezagutzeko, aldatzen ari dena ulertzeko eta ingurumen-baldintza hobeak eskatzeko aukera ematen digu. Ondo entzuten den mundu bat nahi dugu, ez dena zarata-hondo baten gainean entzuten den mundu bat.